vrijdag 5 december 2014

'Rudy's wereld'

Taal is een wonderlijk iets. Het communicatiemiddel bij uitstek van de mens, dat echter zelden exact weergeeft wat we willen overbrengen. Naast het letterlijk gebruiken van woorden in hun basisbetekenis, nemen we vaak onze toevlucht tot trucjes, om onze bedoelingen te verduidelijken - of te camoufleren, uiteraard. 
Een van die trucjes is beeldspraak. Als zo'n 'beeld' dan aanslaat, wordt het na verloop van tijd een 'gezegde', waarvan iedereen de betekenis kent. Niet alleen de bedenker ervan verdwijnt na verloop van tijd meestal in de mist van de geschiedenis, maar vaak vervaagt ook de redenering die hij/zij hanteerde. En dan wordt het echt interessant. Zeker als je, zoals wij Nederlanders en Vlamingen, genoeg van elkaar verschilt om redeneringen die aan de andere kant van de 'taalgrens' worden gehanteerd als 'bizar' te kunnen bestempelen. (Er worden vaak andere omschrijvingen gebruikt, maar laten we het netjes houden :-) )

Neem nu een uitdrukking als 'een waarheid als een koe.' 
Ik dénk een Vlaamse uitdrukking, al ben ik er niet zeker van. Los daarvan echter: waarom een koe? 
Wat heeft dat beest aan extra's, dat het spontaan wordt gekoppeld aan de waarheid? Is een hond niet geloofwaardig genoeg? 'Een waarheid als een kanarie' overtuigt misschien niet helemaal, oké. Maar bij 'een waarheid als een olifant' kan ik me toch wel iets voorstellen. Waarom geen 'waarheid als een hond'? Dat moet toch kunnen? Honden zijn echt wel erbarmelijke leugenaars. Hun capaciteit om je bewust op het verkeerde pad te sturen, is bedroevend. En toch... Niet dus. Sorry, Pluto, maar als we je al gebruiken in onze taal, dan is het om weer te geven hoe ziek we wel zijn. 'Zo ziek als een hond'.
Heb je al eens een zieke giraffe gezien? Geloof me, het is geen gezicht. Het is voor het beest echt niet eenvoudig om over de pot te hangen - het vraagt heel wat logistiek vernuft, en getrainde nekspieren om het te overleven. Ligt de uitdrukking 'ik was zo ziek als een giraffe' dan niet meer voor de hand? Ik voelde me als een giraffe die over de pot moet? Jammer, maar je krijgt er geen ziektebriefje voor. Als een hond moet het zijn.
Nog zo eentje. 'Zo zot als een deur'. (Vlaams, denk ik)
Wat heeft een deur ons ooit misdaan om tot symbool van krankzinnigheid te worden gebombardeerd? Ik kan er me opnieuw wel iets bij voorstellen: een draaideur, die blijft doordraaien... Je zou voor minder je verstand verliezen. Maar bestaan draaideuren al zo lang? Ik heb zo'n beetje het gevoel dat de uitdrukking er was voor dat type deur werd uitgevonden. En een klapdeur, type saloon, lijkt me gewoon niet gek genoeg.
Eentje waar ik geen touw kon aan vastknopen toen ik het voor de eerste keer hoorde, is deze: 'De konijnen zitten mooi achter draad.'
Eerlijk: geen idee. Was het een Nederlandse uitdrukking die in Vlaanderen niet gebruikt werd? Of was ze eerder regionaal gebonden? Al hadden ze me er een miljoen euro voor betaald, ik zou de betekenis ervan nooit hebben kunnen raden. Natuurlijk probeer je dan wel iets te bedenken: auto's in een file op de autoweg? Voetbalsupporters die met z'n allen naar het grote scherm staren? Een groep die zich braaf houdt aan de regels? 
Er compleet naast. (Hartstikke fout, dus...)
Pas na uitgebreide contacten met Limburgse vrienden - bedankt Marina en Fons - realiseerde ik me dat zij die formulering wél kenden. Misschien is dit wel een mooi voorbeeld van een 'grensoverschrijdende' uitdrukking. Limburg is niet alleen een fantastische provincie, maar is dat ook nog eens in beide landen. Eigenlijk is het nog altijd één gebied - denk ik soms.
Wanneer gebruik je die uitdrukking nu? Wat betekent ze? Als je een vrouw ziet met een diep decoltée, dan wordt er (alvast in Limburg) gezegd dat 'de konijnen achter draad zitten'. 
Poëzie, toch?
Nog een sterke, maar niet meteen poëzie. 'Stront aan de knikker.' 
Welke knikker bedoelde de oorspronkelijke bedenker toen hij met dit beeld een eerste keer hanteerde? Een knikker, zoals kinderen die weg 'schieten' - of is het ondertussen weg schoten? - in het gelijknamige knikkerspel? Daar kan ik me wel iets bij voorstellen. Als kind knikkerde ik vaak met schoolmaatjes. Als er dan uitwerpselen aan een van je knikkers kleefde, dan had je inderdaad een probleem: het glazen bolletje rolde niet zo vlot meer, week af van het bedoelde traject, en je handen werden smerig. Het is me gelukkig nooit overkomen. Ging het daarover? Of bedoelde de brave ziel misschien knikkers in de zin van 'geld'? Het gaat 'm om de knikkers? Dan wordt de achterliggende betekenis eigenlijk die van 'vuil geld'. Mooi, maar onwaarschijnlijk. In de uitdrukking hangt er maar één dosis excrementen aan één knikker. We zeggen niet: 'er is/hangt stront aan de knikker*S*'. En een béétje vuil geld? Ik kom hier mijn twee euro zwart geld witwassen? Beetje belachelijk. Vuil, zwart, misdaadgeld kent alleen grote bedragen. Niet dus. Soms verwijst het woord 'knikker' ook wel eens naar een kale schedel. Een kale knikker. Als daar dan poep aan/op kleeft, dan... euh... is er inderdaad stront aan de knikker. Alleen lijkt me dat evenmin correct. We zeggen niet 'aan *je* knikker', maar wel 'aan *de* knikker'. *De* kale schedel? Tenzij er ergens een dorp is met op het dorpsplein een standbeeld van kale historische figuur, en duiven er geregeld hun behoefte doen, of het beeld gebruiken om hun nageslacht te leren mikken... Dan is *de* knikker natuurlijk mogelijk. Laat het ons weten, als dit in uw dorp al tweehonderd jaar het geval zou zijn. Of zou het woord knikker etymologisch misschien verwijzen naar een lichaamsonderdeel? Maar welk dan? Er mag geen haar op staan, en het moet een perfect ronde vorm hebben... Tja... Voor mensen die houden van research...
Nog eentje - om het af te leren, zoals men in Vlaanderen zegt. 
Een ezel stoot zich geen twee keer aan dezelfde steen. 
Toch wel héél bizar. Een ezel staat in ons taalgebruik toch niet meteen symbool voor een overdosis intelligentie? En toch stoot uitgerekend een 'ezel' zich géén twee keer aan dezelfde steen. Zou het niet logischer zijn dat hij dat wél deed - je moet echt wel een ezel zijn om je twéé keer aan dezelfde steen te stoten. Of bedoelen we dat een ezel wél slim is? Een ezel staat in de eerste plaats toch bekend voor zijn koppigheid? Een koppige ezel. In die betekenis gebruiken we de ezel trouwens in de uitdrukking 'hang de ezel niet uit'. Wees niet zo koppig. 
Stoot een ezel zich misschien geen twee keer aan dezelfde steen omdat hij daar te koppig voor is? 
Te koppig om een fout te herhalen? Wow! 
Zou de wereld er dan geen pak beter uitzien als wij allemaal ezels waren? De wereld *wordt* weliswaar gerund door ezels, maar van een andere soort. Die heeft zich al zo vaak aan dezelfde steen gestoten, dat er van de steen alsmaar minder overblijft. Maar dat is een ander onderwerp...

Als toetje is er dan ook nog de uitdrukking 'de draad kwijt zijn'. Ik vermoed dat de meeste mensen wel weten waar die vandaan komt. Het mytologische verhaal van Ariadne, die in het Labyrint haar weg terug verzekerde door een bol touw af te winden op de heentocht. De draad kwijt zijn betekent dus haast letterlijk niet meer weten hoe je tot op je huidige 'punt' bent geraakt, meestal gebruikt bij een redenering. 
Maar, en dit wil ik jullie echt niet onthouden, in Vlaanderen bestaat sedert enkele jaren ook het begrip '*den* draad'. De herkomst daarvan is helder en duidelijk. *Den draad* - als in de uitdrukking 'hij zit met den draad' - werd gelanceerd in het komische programma 'In De Gloria', jaren geleden. Het fijne aan de huidige technologische wereld is dat ik jullie meteen kan doorverwijzen naar de aflevering waarin 'den draad' als begrip wordt gelanceerd. Het Monty Pythongehalte van de reeks In De Gloria was vaak erg hoog, in die mate zelfs dat ik denk dat het een wereldhit zou geworden zijn als het Engelstalig was geweest. U mag mij gerust rekenen bij de *die-hard-fans* van zowel Monty Python als In De Gloria.
Geniet ervan.

Geen opmerkingen: