zaterdag 2 mei 2015

Rudy's wereld - Hoe moet het nu met het boek?


Het is me de voorbije weken opgevallen hoe enkele hooggeplaatsen individueel via de media wisten te melden dat er geen problemen zijn in de boekensector. Integendeel: het gaat weer beter dan voorheen, stelden ze. Ze baseerden zich voor die uitspraak op een of ander percentage - iets dat me altijd wat achterdochtig maakt. 
Als je vorig jaar één graanhalm had staan op je akker, en dit jaar twee, dan is je productie toegenomen met honderd procent. Welk van de twee klink het best? Ik heb nu twee graanhalmen in plaats van één, of mijn productie is met honderd procent toegenomen? 
Een boek dat ik iedereen kan aanraden: How to lie with statistics, van Darrell Huff. Hilarisch én een eye-opener tegelijk. (Bestaat ook als eBook)
De reden waarom het me opviel, was de tegenstrijdigheid tussen deze verklaring en wat ik van mensen 'op het veld' de laatste tijd te horen krijg. 
Uitgevers, kleintjes zowel als mastodonten, moeten alsmaar ingrijpender besparen om te overleven. Er is en wordt nog steeds zwaar gesnoeid in het aantal jaarlijks uit te geven titels. Er moet worden gewerkt met minder personeel. Oplages moeten omlaag.

Proberen te overléven.
Boekhandels sluiten met een ontstellende regelmaat. Degene die overleven - hier heb je dat woord weer - proberen het faillissement uit te stellen door het aanbieden van DVD's, computergames, rookwaren, kranten en tijdschriften, én het zo laag mogelijk houden van de voorraad. 

Proberen te overleven.
Steeds meer auteurs worden door hun uitgeverij gedumpt. Als je het aantal titels vermindert, tja, dan sneuvelen er titels. En dus ook auteurs.

Proberen te overleven.
Een sector die 'geen problemen kent', maar waarvan alle segmenten wel moeten proberen te overleven? Euh...

Natuurlijk gaat het niét goed in de boekenwereld. En dat weet men hogerop ook wel. Alleen vindt men het op dat niveau blijkbaar niet zo belangrijk. 
Het antwoord op de vraag naar de oorzaak van het probleem in de boekensector, is uiteraard redelijk complex. Allerlei redenen spelen een rol: de economische crisis, de in verhouding met andere goederen nauwelijks gestegen verkoopprijs van het boek, het kleine taalgebied, waardoor buitenlandse uitgeverijen de macht van het getal kunnen uitspelen en onze eigen producten uit de markt kunnen prijzen, de media die alsmaar minder aandacht aan het boek besteden, in een aantal gevallen het eBook dat wat roet in het eten komt gooien, online verkoopdiensten die in rechtstreekse concurrentie treden met de plaatselijke boekhandelaar, het onderwijs dat leespleziér vanaf een bepaalde leeftijd nog steeds als des duivels lijkt te beschouwen in plaats van iets dat je moet koesteren en ontwikkelen (in Vlaanderen toch), torrentsites die na de muziekindustrie en de filmindustrie nu ook de boekindustrie in het vizier neemt... Enzovoort, enzoverder... (Wat dat laatste betreft, het gratis downloaden van piraatversies, waar geen enkele auteur of uitgeverij iets aan overhoudt: ik ken een auteùr die trots op Facebook meedeelde dat hij een bepaald boek heeft gelezen... na het te hebben gedownload van een piratensite. Uiteraard zonder er ook maar één eurocent voor te hebben betaald. Het heeft een tijdje geduurd voor ik mijn open gevallen mond terug dicht had. :-) )
Waar moet dit alles uiteindelijk naar toe? 
Dat het boek niet als een prioriteit beschouwd wordt door beleidsmakers is een feit, zeker in Vlaanderen. Voor de Scandinavische landen bijvoorbeeld is fictie in de vorm van boeken en tv-reeksen een belangrijke economische sector, waarin men al jaren investeert. Een politiek waarvan men mooie vruchten plukt. In onze landen wil men blijkbaar alleen vruchten plukken van bomen die spontààn beginnen groeien en koppig alle snoeiaanslagen overleven. Water, mest, verzorging? Allemaal niet nodig. Kort gewin. 

Het is een illusie van te geloven dat we dat kunnen veranderen. Er zijn namelijk maar twee soorten politici: deze van goede wil, en deze met macht. Je zal er geen enkele vinden die tot béide groepen behoort.
Stel dat we nu een gedeeltelijke technische oplossing zouden kunnen bedenken voor het probleem van de uitgevers en de boekhandelaars. Zou dat iets helpen?
Ik weet het niet. Eerder een vraagje voor jullie. :-)
Stel dat we het boekencircuit als volgt zouden organiseren: àlle boeken - en op termijn zou dat ook letterlijk àlle boeken kunnen betekenen - worden/zijn opgeslagen op servers, in digitale, opgemaakte vorm. Elke erkende boekhandel krijgt/huurt/koopt een print-on-demand-machine, die op vijf minuten het boek drukt dat door de klant wordt besteld, cover inbregrepen. (Bestellen kan in de winkel zelf, of online) De betaling wordt volledig digitaal afgehandeld. De boekhandelaar kan een aantal titels zelf vooraf drukken, naargelang eigen voorkeur, specialisatie en kennis van zijn cliënteel. De klant kan het boek in de winkel bestellen, en na vijf minuten mee naar huis nemen. Een boekhandel in elk dorp? Waarom zou de lokale krantenboer het er niet bijnemen, dan? En waarom zouden we de krant dan ook niet op die manier verdelen?
Dit lijkt me een heleboel voordelen te hebben. Uitgevers zitten niet met het probleem van oplage, want magazijnen vol onverkochte boeken kosten een fortuin. Bovendien kan elke uitgever het hele oeuvre van een auteur blijvend aanbieden. Kost hem nauwelijks iets meer. Auteurs zitten niet met het probleem van de huidige korte levensduur van een nieuw boek. De boekhandelaar kan allerlei varianten aan koopervaring aanbieden aan klanten, van een koffiebar over leesruimte tot ruilhandel. En vooral, we keren terug naar kleinschaligheid. Je zou als lezer gewoon naar je handelaar in je eigen dorp kunnen stappen, om er letterlijk met élk boek dat je wil weer buiten te lopen. 
Waarom vind ik dat laatste belangrijk? Ik ben ervan overtuigd dat de huidige trent naar grootschaligheid, globalisering, in ons gezicht zal ontploffen. Globalisering lijkt me een eufemisme voor wat in werkelijkheid een Economische Wereldoorlog is. Oorlogen kennen per definitie alleen maar verliezers, uitgezonderd een heel kleine minderheid rijke sjoemelaars. En daar horen wij geen van allen bij. Kleinschaligheid, échte mensen, plaatselijke productie. Zoveel mogelijk. Liefst.
Wat doe je met het eBook, vraagt u? Hetzelfde als nu. Kan perfect op hetzelfde systeem zitten. 
Wat het eBook betreft, is er overigens wel een probleempje. Om dat te lezen, heb je elektriciteit nodig. Zijn we er wel zeker van dat elektriciteit altijd in dezelfde mate beschikbaar zal zijn als nu, aan dezelfde prijs? Voor een 'tastbaar' boek heb je alleen licht nodig. 
Grootste hinderpaal voor mijn ideetje? Het toestel. De betaalbare print-on-demand-machine die op minder dan vijf minuten een boek voor je drukt, cover inbegrepen. Deze machine bestaat al, maar ze is duur. Uiteraard. Omdat de producenten niet mikken op grote verspreiding. De basisredenering in de economie is er nog steeds een van grootschaligheid ten voordele van enkelen. 

Natuurlijk zullen er ook nog wel een paar andere problemen zijn die de uitvoering van het idee in de weg staan. Het vereist bijvoorbeeld een samenwerking op grote schaal, tussen veel actoren - niet meteen iets waarin wij uitblinken. Jammer genoeg. Misschien is dat zelfs de grootste hinderpaal: concurrentiedrang. De grootste willen ‘hebben’. Zuivere onwil om samen te werken. Er zijn er ongetwijfeld nog, maar als de wil ontbreekt…
 Economie = wet van de jungle. Eten of gegeten worden. De grootste vis eet alle kleintjes op - en sterft dan van honger. De overtreffende trap van 'groot' is tegenwoordig niet meer 'grootst' maar 'grotesk'. 
Het zou geen onvermijdelijke wet mogen zijn. Dat is het ook niet. Alleen wordt deze leugen ons dagelijks ingelepeld, systematisch. 
Brainwashing. Doelbewust. En wij maar meelopen, als schapen.
Eerder als lemmingen.

Misschien is dat wel het grootste probleem van het boek: het vormt een bedreiging voor de huidige politiek van brainwashing. Via hoge snelheid en massale onderdompeling het zelfstandig nadenken, het even pauseren onderuit halen. Ervoor zorgen dat we in 'fake' gelòven. Een boek lezen sluit die 'pseudorealiteit' vaak uit, blokkeert de pijplijn waaruit al de modder komt, en zorgt soms voor overpeinzingen bij de lezer. Laat de lezer zowaar zijn eigen verstand en fantasie gebruiken. Gevaarlijk voor iedereen die alleen maar je zakken wilt plunderen.
Het boek wordt opnieuw een vijand. Voor sommigen. Ook in de digitale maatschappij. Zéker in de digitale maatschappij. Vandaar dat het papieren boek moet blijven bestaan. Dat kan je namelijk nog verbergen. Een eBook binnenkort niet meer. 
Big Brother? Ingehaald, en voorbijgestoken.
Dus: leve het boek! 
En ja, ik weet het wel. Op dit ogenblik wordt de digitale wereld en het internet zelden ingezet ten voordele van een samenleving op mensenmaat, wel integendeel. Maar zoals mijn grootvader zaliger ooit zei: wat niet is, kan nog komen.

Rudy Soetewey

Geen opmerkingen: