vrijdag 11 november 2016

'Als adem lucht wordt' – Paul Kalanithi


Genre: non-fictie
Uitgever: Hollands Diep / Overamstel Uitgevers B.V.
ISBN: 9789048834587 / NUR: 320
Uitvoering: hardcover
Aantal pagina’s: 254
Uitgave: oktober 2016

Met dank aan uitgeverij Hollands Diep voor dit recensie-exemplaar. 

Cover
De cover van ‘Als adem lucht wordt’ is indrukwekkend in zijn eenvoud. Met sobere maar elegante zwarte letters staat in het groot de titel, met daartussen heel breekbaar een klein blauw veertje. Verder staat er een korte recensiequote en de naam van de schrijver. Het trekt de aandacht. Ik geef de cover een 8.

Samenvatting van het verhaal
‘Als adem lucht wordt’ vertelt de memoires van de veelbelovende neurochirurg Paul Kalanithi, die op de drempel van zijn carrière ontdekt dat hij een ongeneeslijke vorm van longkanker heeft. Na zoveel jaren bezig te zijn geweest met het uitstippelen van een toekomst, met lange studies om naar de top toe te werken, wordt hij geconfronteerd met de eindigheid die hij in zijn werk zo vaak tegenkwam. De eindigheid die hem zo intrigeerde en die uiteindelijk de reden was dat hij neurochirurgie ging studeren – één van de zwaarste studies mogelijk – zodat hij meer over de essentie van de mens (het brein) kon leren. Door een aangekondigde dood wordt hij heen en weer geslingerd tussen zijn ‘zijn’ als chirurg/arts en patiënt. Daarbij moet hij zien te bepalen wat hij nog uit de tijd die hem rest, wil halen. Wat voor hem écht belangrijk is.

Conclusie
De memoires van een recent overleden man. Kanker. Nog voordat ik een regel gelezen had, wist ik eigenlijk al hoeveel sterren ik zou geven. Hoe ik dat wist? Het is zeker niet, omdat de schrijver is overleden, hoewel dat zeer valt te betreuren. Ook niet, omdat hij aan kanker is overleden, hoewel dit voor veel mensen een ‘dicht-bij-mijn-bed’-verhaal zal zijn. Nee, het was, omdat ik hier een verhaal in zijn meest pure vorm voor me had liggen. 

Een man, gediagnosticeerd met een terminale vorm van kanker, die zijn verhaal vertelt. Niets meer te verliezen, hij hoeft niets mooier voor te spiegelen dan de werkelijkheid, noch hoeft hij drama toe te voegen. Het verhaal wordt verteld zoals het is. Naakt, oprecht, besluitend. Verhalen zijn normaliter constructies waarin de verteller een deel van zichzelf legt (is mijn theorie), maar grotendeels wordt er een wereld geschapen waarin, veilig geregisseerd, van alles plaatsvindt en waarin het einde, voorzien door de schrijver, een cirkel rond maakt. In het geval van Paul Kalanithi was er geen sprake van een ‘geschapen wereld’, zijn wereld was zoals hij ontstaan is. Zeker ook geschapen door Paul, maar niet als schrijver, maar als mens. Zijn wereld viel niet te regisseren zoals een schrijver zijn verhaal kan regisseren en het einde…tja. Nogmaals, het betreft hier een verhaal in zijn meest pure vorm. Gaandeweg het lezen werd ik bevestigd in mijn ‘beoordeling’ vooraf. Paul Kalinithi heeft met ‘Als adem lucht wordt’ een wonderschoon, ontroerend en soms beklemmend betoog geschreven. Ik zeg bewust ‘betoog’, omdat verhaal zo’n afbreuk doet aan de urgentie, aan zijn urgentie. Hij was Paul, een begaafd chirurg (op de valreep zijn opleiding voltooid), getrouwd met Lucy, vader van Cady (eveneens op de valreep) en hij was nog lang niet klaar.

“Ik was op zoek naar een vocabulaire waarmee ik de dood kon begrijpen, op zoek naar een manier om mezelf te definiëren en geleidelijk weer verder te kunnen.”

Paul Kalanithi schrijft zo openhartig over zijn leven en op zo’n aangename toon dat je hem bijna de hand kunt (en wilt) drukken tussen de regels door. Een gedreven man, ambitieus, bijzonder scherp van geest, nuchter, maar ook een mens. Open over zijn twijfels, open over zijn huwelijk en hoe dit, vlak voor zijn diagnose, behoorlijk onder druk stond. Je wordt meegenomen in de denkwereld van een man van wie je weet dat hij er bij de laatste bladzijde niet meer zal zijn. En dat maakt de ‘gezamenlijke reis’ intenser. In werkelijkheid was Paul er al niet meer voordat het boek überhaupt naar de drukker ging, maar van pagina 25 tot 224 is Paul levendig aanwezig.

“Omdat ik moest leren op een andere manier te leven en de dood als een hinderlijke medereiziger moest gaan beschouwen, en moest beseffen dat ik, zelfs als ik stervende was, nog leefde totdat ik werkelijk gestorven was.”

De schrijfstijl van Paul Kalanithi is een interessante mengeling van (welhaast) wetenschappelijke observatie, filosofische overpeinzing en onverhulde menselijkheid. Hij weet de lezer van begin tot eind vast te grijpen, ook al ontbreekt een vooropgezet plot. Recht voor zijn raap en, uiteindelijk, berustend.

“De waarheid als een koe dat je maar één dag tegelijk leeft, hielp niet. Wat werd ik geacht met die ene dag te doen?”

“…als je wetenschap tot de arbiter van de metafysica maakt, ban je niet alleen God uit de wereld, maar ook liefde, haat en betekenis – en beschouw je een wereld die overduidelijk niet de wereld is waarin we leven.”

Beoordeling
‘Als adem lucht wordt’ is een indringend boek om te lezen. Het verhaal verteld door Paul is indrukwekkend, maar hij neemt je mee door het verhaal op een wijze dat je, ademloos luisterend, niet eens doorhebt dat het eindigt. Lucide tot het eind. De klap, de heftigheid, de afronding zit hem in de epiloog van Lucy. Een epiloog die Paul niet voorzien had in zijn verhaal dat hij nog bezig was af te ronden voor hij kwam te overlijden. Een epiloog waar ongelooflijk veel liefde uit spreekt voor de man die jij als lezer net hebt leren kennen. Een epiloog die uiteindelijk onbedoeld de clou vormde.


“Pauls besluit om de dood recht in de ogen te zien was niet alleen kenmerkend voor wie hij in de laatste uren van zijn leven was, maar voor wie hij altijd was geweest. Een groot deel van zijn leven verwonderde Paul zich over de dood – en vroeg zich af of hij die met integriteit tegemoet kon treden. Het antwoord luidde uiteindelijk ja. Ik was zijn vrouw en getuige."

Ik geef ‘Als adem lucht wordt’ 5 sterren met een gouden randje.

Chester Gerritse - Recensent De Perfecte Buren 

Geen opmerkingen: