woensdag 17 januari 2018

‘De bedrieger’ – Javier Cercas

 
Genre: non-fictie
Uitgever: De Geus BV
ISBN: 9789044537956 / NUR: 302
Uitvoering: hardcover
Aantal pagina’s: 480
Uitgave: november 2017

Met dank aan De Geus voor het beschikbaar stellen van een recensie-exemplaar.


In 2005 wordt Enric Marco, een man die zich jarenlang voordeed als een van de weinige Spaanse overlevenden van de Duitse concentratiekampen, door een kunsthistoricus ontmaskerd als grote bedrieger. Het blijkt dat hij zijn volledige leven sinds de (burger)oorlog simpelweg verzonnen heeft. Door zich uitvoerig te verdiepen in feitelijke gebeurtenissen en deze op slinkse wijze te integreren met zijn daadwerkelijke verleden, was hij in staat om zichzelf een moedige verzetsstrijder te “liegen” en zo een plek voor zichzelf in de geschiedenis op te eisen. De verontwaardiging is groot. Temeer omdat Enric Marco een zeer publieke functie bekleedde als voorzitter van Amical de Mauthausen, een organisatie opgericht door overlevenden van het gelijknamige concentratiekamp. Een kamp waarvan Marco claimde er ook gezeten te hebben. Javier Cercas dook in de geschiedenis van deze bedrieger in een poging om te achterhalen wat Enric Marco heeft bezield om (schijnbaar) zo meedogenloos zichzelf een heldenrol toe te dichten in een geschiedenis met zoveel slachtoffers. Naast het onderzoek naar de feitelijke geschiedenis heeft Javier Cercas talloze urenlange gesprekken gevoerd met de hoofdpersoon zelf.

Javier Cercas heeft lang getwijfeld of hij ‘De bedrieger’ wel zou (willen) schrijven. Vanaf het eerste kennismakinggesprek met Enric Marco voelt Javier een enorme afkeer voor die man. Hij vindt het maar een poseur, een narcist. Daarnaast is hij bang dat het schrijven van een boek over Enric Marco kan lijken op het verdedigen van zijn verwerpelijke handelingen. In eerste instantie besloot Javier Cercas om het boek niet te schrijven, vooral om Marco’s verleden niet te valideren. Pas jaren later besluit Cercas om toch een poging te wagen om de daadwerkelijke geschiedenis van Marco boven water te krijgen. Daarbij vooraf duidelijk de afspraak makend met Marco dat dit verslag geenszins bedoeld is om hem vrij te pleiten, maar om puur de werkelijke feiten in kaart te brengen. Een ambitieus voornemen als je bedenkt dat Enric Marco geboren is voor de leugen en een scherp ontwikkeld vermogen heeft om mensen te manipuleren. Ook is Marco verguisd en verbannen (van het publieke toneel) en zijn megalomane behoefte aan aandacht en bevestiging maakt van hem de spreekwoordelijke ‘kat in het nauw’.

‘De bedrieger’ is niet alleen een zoektocht van de schrijver naar de werkelijke motivaties van de man achter de leugen. Hij onderzoekt ook zijn eigen motivaties en zijn drang, als schrijver, naar bevestiging en aandacht. Hij schuwt hierbij niet om zichzelf kwetsbaar op te stellen. Zo wijdt hij aan het einde van het boek een volledig hoofdstuk aan een dialoog die hij in zijn hoofd heeft gehad met Marco (zoals hij hem tijdens de vele gesprekken heeft leren kennen). Hierin onderzoekt hij de (zijn) morele grenzen en gebruikt hij Marco als fictieve gesprekspartner om achter zijn eigen motivaties en reserves te komen. Een fraai stukje zelfanalyse.

Javier Cercas bouwt de geschiedenis van Enric Marco systematisch op, gebaseerd op de feiten, en hij lardeert het geheel met interessante observaties en citaten:

“Al enige tijd wijzen psychologen er met nadruk op dat we nauwelijks buiten leugens kunnen, dat de mens een liegbeest is, omdat het samenleven structureel dat snuifje leugenachtigheid vereist dat we ‘welopgevoedheid’ plegen te noemen (en dat alleen door hypocrieten met hypocrisie wordt verward).”
“Zoals elke volleerde leugenaar weet, wint de leugen het alleen als hij is opgetuigd met de waarheid.”

“...zij hoeven de beulen niet te begrijpen, zei Todorov, want begrijpen houdt identificatie in, hoe fragmentarisch en vluchtig ook, en daar kunnen ze zelf aan onderdoorgaan.” (Todorov)

Javier Cercas bedient zich meer dan eens van complexe zinsconstructies, hetgeen de leesbaarheid (en -ervaring) regelmatig op de proef stelt. Zo staat er een volzin in van maar liefst 205 woorden! Bijna een volledige pagina. Hoewel het zeker een prestatie te noemen is, maakt dit het verhaal soms onnodig stroef.
Als lezer word je met ‘De bedrieger’ uitgenodigd om na te denken over de morele grenzen van de leugen. De lezer krijgt allereerst de context van Marco als bedrieger en vervolgens leert hij/zij, via Cercas, Marco min of meer kennen. De context van de persoon. Als lezer ga je dan uiteindelijk de balans opmaken en bestudeer je als het ware de ethiek van de leugens. Marco wilde doen geloven dat zijn leugens een hoger doel hebben gediend. Om de mensen te doen begrijpen, om de mensen te onderwijzen over het verleden, om het verhaal te vertellen vanuit de eerste persoon. Dit omdat de meeste slachtoffers van de afschuwelijke geschiedenis zich verhulden in een halsstarrige zwijgzaamheid. Gewoon omdat het te gruwelijk was, te confronterend om over te praten. Dat een persoon hierop parasiteert lijkt op z’n minst schofferend. Volgens Cercas paste het ‘heruitvinden van zichzelf’ (Marco) in de tijdsgeest van het Spanje dat opkrabbelde na de dictatuur van Franco. Want niemand wil erkennen dat ze fout of passief zijn geweest. Alleen Marco heeft dit bijzonder ver (en succesvol) doorgevoerd.

Daar staat tegenover dat Marco hoe dan ook mensen heeft geïnspireerd en in beweging heeft gekregen om een vreselijke geschiedenis nooit te vergeten. Een keerzijde die je als lezer laat twijfelen over je ‘eindvonnis’. Een tekenende gebeurtenis is bijvoorbeeld de brief die Marco van een leerling had ontvangen van een school waar hij ooit een lezing had gehouden. De leerling had Enric Marco’s (gelogen) verleden aangehoord en bedacht dat zijn leven nooit zo slecht kon zijn en dat hij daarom afzag van zelfmoord.

‘De bedrieger’ is bij elkaar genomen een gedurfde zoektocht naar de integriteit van een individu binnen de context van de geschiedenis. Ik geef het boek 3,5 sterren. 

Chester Gerritse – recensent De Perfect Buren

Geen opmerkingen: